Restaurant Misverstand

Het restaurant waar alles draait om omdenken. Dat is restaurant misverstand. Acht jonge mensen met dementie duiken in de keuken, samen met chefkok Ron Blaauw, en voorzien de gasten van een voortreffelijke maaltijd. Ik was een van de gelukkigen die, samen met mijn partner, aan mocht schuiven aan een van de tafels. Tafel 3.

Sinds 12 oktober is seizoen drie van restaurant Misverstand op televisie te zien. Op SBS 6 elke woensdag om 20:30 uur. 

Presentatie: John de Mol.

Ik vind het geweldig om de mensen, die ons voorzagen van heerlijk eten, nu via het programma beter te leren kennen. Op de dag zelf heb ik ze natuurlijk maar even mee mogen maken. 

Mijn partner en ik mochten in de zomer gezellig komen lunchen bij restaurant Misverstand in Bloemendaal. We werden ontvangen door Marianne, een vrolijke vrouw met wat woordvindingsproblemen. Ze had wat moeite met het woord Misverstand, maar werd meteen uit de brand geholpen door Ron Blaauw. Je ziet dat het begeleiden van de doelgroep helemaal vanzelf gaat, met geduld en veel humor. 

Als je wilt leren hoe je met mensen met dementie om moet gaan kijk dan naar dit programma. Het laat zien dat het medemensen zijn die toevallig de pech hebben dat ze door een nare ziekte getroffen zijn. 

We mochten aanschuiven bij tafel drie, onze begeleiding moest even zoeken en had een geheugensteun nodig maar als werd onze plek gevonden. 

Gerda kwam de drankjes opnemen. Gerda, wat een bijzondere vrouw. Welbespraakt en vrolijk.  Ze legde precies uit wat er in de cocktail zat, en toen ik vroeg wat er in de alcoholvrije cocktail zat zei ze: "hetzelfde, maar dan zonder de alcohol". Natuurlijk :-). 

Je weet, als je gaat eten in een restaurant dat gerund wordt door mensen met dementie, dat er dan wel eens wat mis kan gaan, maar eigenlijk was dat helemaal geen probleem. Ik denk dat dit komt omdat begeleiders en deelnemers zo goed op elkaar ingespeeld zijn. 

Als ik later naar de uitzendingen kijk zie ik wel dat er ook best wat verdriet bij komt kijken. Verdriet om verlies, verlies van jezelf en je vaardigheden. Dat is niet niks. Daarom is het zo goed dat mensen na de diagnose nog deel kunnen nemen aan de maatschappij en dit restaurant draagt daaraan bij. Het laat aan de kijker zien dat we mensen met dementie de ruimte moeten, en ik bedoel Moeten met een hoofdletter, geven om zo lang mogelijk alles wat zelf kunnen ook zelf te laten doen. De zelfstandigheid en de regie zolang mogelijk zelf laten behouden. 

Het eten was heerlijk, maar met een kok als Ron Blaauw had ik ook niet anders verwacht. De bediening legde elk gerecht goed uit en vroeg ook af en toe of alles naar wens was. Zeker wel! 

Halverwege de maaltijd kwam Marianne naast me zitten. Ze was moe en vond dat ze een pauze verdiende. "Als ik me hier verschuil ziet hij me niet (hij is Ron)". Helaas voor haar. hij had het in de gaten en een knipoog volgde. Marianne bleef gezellig zitten en we hebben een praatje gemaakt. Ik heb genoten van haar humor, droog, direct en adrem. Ik word sowieso al blij als ik gesprekken mag voeren met mensen met dementie. Ik kan er nog steeds van alles van leren. Ook omdat ze vaak over vroeger vertellen. 

Ook Marianne heeft een heel leven achter zich, ze was iemand en je ziet dat het haar verdrietig maakt als ze de woorden niet kan vinden. Ik weet dat dit erger gaat worden, maar voor nu is het goed. Als je dementie hebt moet je per dag leven, alles doen wat je nog kunt en niet te ver vooruit kijken. Dat mogen je naasten doen als ze voorbereiden op de toekomst. Want dementie heb je niet alleen, de mensen eromheen zijn ook afscheid aan het nemen, in kleine stapjes maar het is wel afscheid.                

       

        

Zoals de foto's laten zien was het eten heerlijk en fantastisch verzorgd. Ik ging voor vegetarisch en mijn man voor de beef wellington. Inmiddels heb ik op tv kunnen zien hoe ze geleerd hebben om dit te maken. En heb ik ook gezien wie er allemaal in de keuken stonden. Na het heerlijke toetje was de gezellige middag alweer voorbij. Nog onder de indruk van deze ervaring ben ik aan het denken gezet en loop ik met veel vragen rond:

- Hoe kunnen we de maatschappij zo inrichten dat mensen met dementie er zo lang mogelijk aan deel kunnen nemen?

- Wat kunnen we bedenken om ze aan het werk te houden?

- Hoe maken we mensen nog duidelijker dan vergeten niet synoniem is aan dom? Ik kom vaak mensen met dementie tegen die een laag zelfbeeld hebben omdat ze zichzelf dom vinden als dingen mis gaan.

- Zou er in de gewone restaurants plek zijn voor mensen met dementie om te werken? 

- Zouden er mensen zijn die durven te investeren in vergelijkbare projecten als restaurant Misverstand? 

Een op de vijf mensen krijgt dementie. Het kan iedereen overkomen, sommigen hebben meer kans om het te krijgen dan anderen, maar niemand heeft de garantie de dans te ontspringen. 

We moeten met elkaar manieren verzinnen om mensen zo lang mogelijk actief en betrokken te houden. 

Voor nu laten we ons inspireren en een voorbeeld nemen aan dit restaurant. 

Dus kijk elke week en leer de mens met dementie kennen om zo te leren denken in mogelijkheden en niet in onmogelijkheden.

Foto: Alzheimer Nederland 

Klik om kennis te maken met de Deelnemers

Elke woensdag op 20:30 Restaurant Misverstand op SBS 6

Ik verheug me op alle volgende afleveringen! 

Monika Eberhart 

De casemanager dementie

Een casemanager dementie, dementie consulent of trajectbegeleider is de schakel tussen de persoon met dementie en de hulpverlening in elke vorm. Casemanagers dementie zijn onmisbaar als het gaat om zorg voor mensen met dementie. Ze zijn de helpende hand in de wirwar van de hulpverlening. 

Recht op een casemanager 

Iedereen in Nederland die een diagnose krijgt die valt onder dementie heeft recht op een casemanager. De casemanager wordt betaald door uw zorgverzekering of via de WMO van de Gemeente, dit wisselt per verzekeraar.
Als u een casemanager dementie wilt dan kunt u contact opnemen met uw zorgverzekeraar en informeren naar de mogelijkheden. Zij kunnen u precies uitleggen wat u moet doen om een casemanager te vinden.

Een casemanager dementie zou na uw aanvraag heel snel geregeld moeten kunnen worden. In sommige gemeenten is er echter een wachtlijst.

De casemanager dementie wordt aangevraagd via de persoon met dementie. Het valt nl. onder diens zorgverzekering. De huisarts kan de aanvraag voor een casemanager indienen.

Wanneer schakelt u een casemanager in?

U kunt een casemanager dementie al inschakelen op het moment dat u een vermoeden heeft dat uw naaste misschien dementie heeft. Als u te maken krijgt met het 'niet pluis gevoel'. Hoe eerder de diagnose dementie gesteld wordt hoe beter. 

Wat doet de casemanager?


Wat de casemanager kan doen in de fase voor de diagnose:

- Inventariseert tijdens de eerste bezoeken de situatie en de wensen van de persoon met dementie en diens mantelzorger

- Overlegt met de persoon met dementie en diens mantelzorger over de weg die afgelegd moet worden om tot een diagnose te komen

- De casemanager wordt betrokken bij bij het diagnostisch onderzoek dat door de huisarts geregeld wordt. Als de persoon met dementie en de mantelzorger er behoefte aan hebben dan gaat de casemanager mee naar het onderzoek.

- Als er een diagnose dementie uit het onderzoek komt dan vervolgt de casemanager de begeleiding.

- Als er geen diagnose dementie uit het onderzoek komt dan overlegt de casemanager met de huisarts welke vorm van begeleiding wenselijk zou kunnen zijn.

Wat de casemanager kan doen in de fase na de diagnose:

- De casemanager is een vaste begeleider die de persoon met dementie en diens mantelzorger helpt met het zoeken naar oplossingen voor problemen waar men tegenaan loopt. Dit traject loopt vanaf het moment van de diagnose tot dat het niet meer nodig is. Dit kan zijn door opname in een verpleeghuis of door overlijden.  

- De casemanager weet de weg als het gaat om wetgeving, professionele zorg en organisaties in uw eigen omgeving.

- De casemanager komt op afgesproken tijden op bezoek bij u thuis en is daarnaast telefonisch bereikbaar voor als uw vragen als het gaat om hulp, advies of steun.

- U kunt bij uw casemanager terecht met al uw vragen over dementie en zorg.




Monika Eberhart




Bron: Alzheimer Nederland, Dementiewijzer 
Photo by Rémi Walle 

BewarenBewaren

7 tips die kunnen helpen in de communicatie met mensen met dementie

De communicatie met iemand met dementie gaat niet meer helemaal vanzelf. Begrijpen en begrepen worden is in de loop van het ziekteverloop moeilijker geworden. 

Wij geven hier 7 tips om de communicatie met mensen met dementie makkelijker te maken.

1) Onderbreek de persoon met dementie niet.

2) Stel de persoon met dementie gerust als deze moeite heeft met het vinden van de juiste woorden.

3) Laat kritiek en correctie achterwege, herhaal wat gezegd is om er zeker van te zijn dat het begrepen is.

4) Feiten zijn niet belangrijk, focus op gevoel, lichaamstaal en intonatie.

5) Blijf respectvol en vermijdt kindertaal.

6) Praat niet over de persoon met dementie, maar met de persoon met dementie.

7) Heb geduld en blijf rustig, ook als de communicatie frustraties oplevert.

Photo by Andrew Robles on Unsplash

Bron: www.alzheimers.net 

Monika Eberhart 

Jonge mensen met dementie

Jonge mensen met dementie, we denken er liever niet aan maar het komt vaker voor dan je zou denken. 

Er zijn in Nederland ongeveer 12.000 mensen die dementie krijgen voor hun 65e levensjaar.  De dementie begint vaak tussen de 40 en 65 jaar. Soms treft het jonge mensen van eind twintig of begin dertig.

Dementie wordt bij jonge mensen vaak niet herkend en er wordt dan ook vaak pas laat de diagnose gesteld. Met hieraan vooraf een heel traject van verkeerde diagnose en/of behandeling van de problemen en klachten.

Het duurt gemiddeld 4 tot 5 jaar voordat de diagnose dementie wordt gesteld bij deze jonge mensen. Dit komt doordat bij jonge mensen het ziektebeeld, de oorzaak en achteruitgang van de dementie vaak anders is dan bij ouderen met dementie. De grootste merkbare veranderingen zijn vaak niet de problemen met het geheugen, maar juist gedragsveranderingen, verandering m.b.t. taal, of dat het op het werk of met het huishouden niet meer lukt. Dit wordt niet direct gelinkt aan dementie, maar aan een burn-out,  relatieproblemen, depressie, etc.

De late diagnose zorgt voor veel onzekerheid, machteloosheid, onbegrip en klachten verergeren.

Om op jonge leeftijd de diagnose dementie te krijgen is erg ingrijpend. Deze mensen staan nog midden in de maatschappij: ze werken nog en zijn misschien kostwinner, ze hebben soms thuiswonende (kleine) kinderen, rijden auto, regelen de geldzaken, zijn lichamelijk actief/fit. Dit maakt dat het moeilijk is om de grip op je leven te verliezen en de regie uit handen te moeten geven. Daarnaast beseffen ze vaak beter dat ze dementie hebben.

De belangrijkste oorzaak van dementie op jonge leeftijd is de ziekte van Alzheimer, maar ook andere vormen van dementie komen voor bij jonge mensen:

- Frontotemporale dementie (FTD)
- Vasculaire dementie
- Lewy body dementie
- Alcohol gerelateerde hersen beschadiging
- Anderen zeldzame vormen van dementie 

De veranderingen in de hersenen verlopen hetzelfde als bij ouderen met dementie, maar bij jonge mensen gaat het ziekteproces meestal sneller en problemen bij taal, motoriek en herkenning treden eerder op en vaak in ernstigere vorm.

Verschillende behoeften van jonge mensen met dementie

Elk mens met dementie is uniek. Dit geldt in sterkte mate voor jonge mensen die getroffen worden door dementie. Het gaat vaak om mensen die nog midden in het leven staan. Als ze de diagnose krijgen hebben ze te maken met :

- een baan, al dan niet fulltime
- een (jong) gezin
- financiële verantwoordelijkheid voor het gezin
- fysiek sterk en gezond zijn

Voor jonge mensen met dementie en hun naasten valt er heel wat te verwerken als ze de diagnose dementie krijgen.

Rouwen om het verlies

Meteen na de diagnose begint het rouwproces. De persoon met dementie verliest zichzelf, de naasten verliezen hun geliefde. Er kan verlies van inkomsten ontstaan wat ernstige financiële gevolgen kan hebben.
De jongere met dementie raakt zijn/haar eigenwaarde en zelfvertrouwen kwijt. De toekomstplannen die er waren gaan verloren en moeten aangepast worden. De wetenschap dat men de kinderen niet zal zien opgroeien, nooit opa of oma zal worden. Het moet allemaal verwerkt worden in de fase van dementie waarin men zich nog bewust is van de aankomende gevolgen van de ziekte.


Veranderingen 

Als de mantelzorger van een jong iemand met dementie de eigen partner is dan kan deze opeens te maken met dubbele zorg. De zorg voor de evt. kinderen en de zorg voor de zieke partner. Het kan gebeuren dat een baan deels of geheel opgezegd moet worden om te zorgen voor de naaste met dementie en om het gezin draaiende te houden. Dit kan financieel gevolgen hebben.

De omgeving 

Een bijkomende zorg is de reactie van de omgeving. Het kan voor mensen moeilijk zijn om te accepteren dat een jong iemand dementie heeft, met name omdat in het begin de symptomen niet zichtbaar zijn voor buitenstaanders.
Veel jonge mensen met dementie raken kennissen en vrienden kwijt ten gevolge van de ziekte. Dit komt omdat mensen niet weten hoe ze ermee om moeten gaan.

Kinderen 

Kinderen die te maken krijgen met een ouder met dementie kunnen op verschillende manieren reageren:

- ze kunnen zich terug gaan trekken
- agressief worden
- stil
- last krijgen van stemmingswisselingen
- schoolcijfers worden slechter
- concentratie problemen
- niet erover willen praten

Activiteiten

Jonge mensen met dementie hebben andere behoeftes dan ouderen met dementie. Omdat ze vaak fysiek nog sterk zijn is het belangrijk om ze passende activiteiten aan te bieden zoals b.v.

- wandelen
- fietsen
- sporten
- beweegspelletjes
- dansen
- eenvoudige gezelschapsspelletjes
- huishoudelijke activiteiten
- tuinieren

Meer informatie over jonge mensen met dementie kunt u vinden op de website van Alzheimer Nederland en die van FTD Lotgenoten



Carmen van Meel / Monika Eberhart

Photocredit (license)

Ik heb Alzheimer

Mevr. Esdoorn is 69 jaar en heeft Alzheimer. Twee jaar geleden werkte haar hoofd nog prima en had ze een mooi leven samen met haar man Martin en hun twee honden. Kinderen hebben ze niet, de honden zijn hun kinderen. 
Mevr. Esdoorn komt sinds een half jaar, drie dagen per week, naar het dagactiviteitencentrum voor mensen met dementie. 

Het is koud buiten, de herfst is begonnen. Mevr. Esdoorn wordt, zoals altijd, door haar man gebracht. Terwijl hij zijn vrouw begeleid kijkt hij mij vragend aan en zegt zachtjes "Ze heeft een moeilijke dag vandaag" Ik knik begripvol en geef haar een hand.
-"Goedemorgen Karin, wat leuk dat je ons weer komt bezoeken!"
-"Oh ja?" antwoord ze wantrouwend en kijkt mij doordringend in de ogen aan.
Persoonlijk heb ik heel veel moeite met ouderen tutoyeren, maar na al die jaren werken met mensen met dementie heb ik geleerd dat je het moet respecteren als de ander erop staat. Mevr. Esdoorn wil heel graag bij haar voornaam genoemd worden en we merken dat ze dingen ook sneller begrijpt als we haar bij haar voornaam aanspreken. Misschien is het vertrouwder voor haar.

Ik sla mij arm om Karin heen en vraag hoe het met haar gaat. "Niet zo goed, ik heb Alzheimer!" zegt ze resoluut. "Dat is niet leuk, zullen we samen koffie gaan drinken? dan kun je mij er meer over vertellen". Karin gaat wantrouwend akkoord, ze blijft me aankijken. Haar man neemt snel afscheid en gaat er vandoor.

Als ik Karin uit haar jas help laat ze me nog een keer weten dat ze Alzheimer heeft. Ze zegt dat ze dat helemaal niet leuk vindt en dat ze er verschrikkelijk van baalt. Ze is duidelijk boos op zichzelf.
Ik begeleid Karin naar haar stoel aan de tafel waar al een aantal mensen aan de koffie zitten. Ze herkent haar vriendin, een andere bezoekster die hier op dezelfde dagen als Karin komt. Ze gaat naast haar zitten.
- "Hoi!, hoe gaat het met je?"
- "Goed hoor, me jou? We zijn er weer he?".
- "Ja, zeg dat wel. We zijn er weer".
-" Ze hebben hier lekkere koffie"
-" Ja, heel lekker"
-" Doe er maar melk in"
-" Deze? erin doen?, hierin?"
-" Ja, doe maar"
-" Zo goed? doe ik het goed?"
-" Je doet het goed. Nu een klontje suiker"
-" Deze? voor mij?"
-" Ja, doe maar in je kopje"
-" Zo? erin doen?"
-"Ja, helemaal goed. Nu roeren"
Karin volgt alle tips op en neemt dan een slok van haar koffie. Karin weet zelf niet meer wat ze met melk en suiker moet doen, ze heeft daar hulp bij nodig en haar vriendin helpt haar trouw. Tot er een dag komt dat zij het ook niet meer weet......

Als ik even later door de gang loop komt Karin achter me aan. "Mag ik met je praten? Ik heb Alzheimer" zegt ze zachtjes. Ik geef haar een arm en besluit om met haar buiten te gaan wandelen.
Samen lopen we in het herfstzonnetje in de tuin. Ik luister naar Karin die wederom vertelt dat ze Alzheimer heeft. Ze kan heel veel dingen niet meer, weet niet hoe ze naar de wc moet gaan, hoe ze haar brood moet smeren, dat ze soep met een lepel moet eten........ze kan heel veel niet meer. Maar, Karin weet wel heel goed dat ze een ziekte in haar hoofd heeft, Alzheimer. Ze wil daar graag over praten en zit erover in dat haar gedrag zo verandert is. "Ik schreeuw veel en ben vaak boos" zegt ze. "Het is niet leuk".

Ik vertel aan Karin dat alle mensen die ons bezoeken Alzheimer hebben (ik besluit om het voor het begrip maar geen dementie te nomen). Karin kijkt me opgelucht aan "echt waar?, iedereen? jij ook?". "Nee, ik niet. Ik ben hier om leuke dingen met jullie te doen, met de mensen die bij ons op bezoek komen".
- "Hebben al die mensen hier Alzheimer?"
- "Ja allemaal, en ze kunnen er niets aan doen. Het is jullie allemaal overkomen en je moet er mee zien te leven".
- "Afschuwelijk. Maar als ik niet de enige ben, mag ik dan schreeuwen als ik daar zin in heb? Mag ik me anders gedragen?, mag ik anders zijn?"
- "Je mag vooral jezelf zijn, het is niet erg dat je gedrag niet meer zo is als vroeger. Door de Alzheimer ben je niet meer wie je was, maar je bent nog steeds Karin en als jij voelt dat je boos bent mag je dat natuurlijk laten weten"
- "Dus ik mag schreeuwen?".
- " Je mag hier in de tuin best even schreeuwen als je daar behoefte aan hebt. Maar, ik zou het niet binnen doen waar andere mensen om je heen zijn. Ze zouden kunnen schrikken en niet begrijpen wat er aan de hand is. Ze hebben ook Alzheimer en misschien snappen ze niet waarom jij schreeuwt".
Karin kijkt met lang aan en zwijgt.

We gaan weer samen naar binnen en de rest van de dag kletst Karin volop met haar vriendin, ze praten veel over Alzheimer. Haar vriendin leeft mee en zegt blij te zijn dat zij het niet heeft. Karin kijkt mij aan, ik kijk terug. We begrijpen elkaar, we delen nu een geheim samen. Ze hebben allemaal Alzheimer.

Als het tijd is om naar huis te gaan help ik Karin in haar jas.
-" Zeg jij het tegen Martin?" vraagt ze.
-" Wat moet ik tegen Martin zeggen, Karin?".
-" Dat ik Alzheimer heb, dan begrijpt hij misschien waarom ik zo anders ben. Zo anders dan ik was. Dat ze hier allemaal Alzheimer hebben en dat ik daarom steeds hierheen kom, om bij lotgenoten te zijn. Zeg jij het? Dat begrijpt hij het misschien.......

Als de schemer komt 

Als de schemer komt

de waas van onbegrip je omarmt

in het duister stemmen klinken

stemmen fluisteren, je bent verward. 

Als de schemer komt 

en je zoekt naar begrip

naar liefde, naar warmte 

naar de persoon die je was
naar jezelf.

Laat dan de schemer komen

accepteer je nieuwe zijn

diep van binnen, daar waar de warmte zit

daar ben je nog die vrouw van vroeger

je oude, vertrouwde ik.

Monika Eberhart 

   

photo credit: docoverachiever Grief-2.jpg via photopin (license)

Eetproblemen bij mensen met dementie

Mensen met dementie, vooral ouderen, kunnen problemen krijgen met eten. Om verschillende redenen kan het voorkomen dat ze niet meer willen of kunnen eten.
Het is belangrijk om zo lang mogelijk zo gezond mogelijk te blijven eten, dit geldt ook voor mensen met dementie. Daarbij is het van belang om te kiezen voor eten waarbij gekauwd moet worden, kauwen is bewegen, bewegen is goed voor de hersenen.
Een voorwaarde om goed te kunnen kauwen is een gezond en pijnloos gebit.

Gezond gebit

Het is belangrijk op gebitsproblemen te herkennen. Deze problemen kunnen zich op verschillende manieren uitten:

- De persoon met dementie zit vaak aan de mond.

- Het gebit wordt steeds uit de mond gehaald.

- Er wordt steeds minder, bijna niets tot niets gegeten.

- Er ontstaat agressie, verwardheid, spanning en onrust zonder aanwijsbare reden.

- Moeizaam praten.

Bij vermoeden van gebitsproblemen is het verstandig om met de persoon met dementie naar een tandarts te gaan. Als daarna het probleem is opgelost dat is het belangrijk om het gebit gezond te houden. 

- Help de persoon met dementie minimaal 2x daags met het poetsen van het gebit.

- Maak bij een kunstgebit het gebit dagelijks schoon met groene zeep of een ander geschikt middel.
- Bewaar het gebit 's nachts droog in een afgesloten bakje.  

- Leg het kunstgebit 's een keer per week in een bakje water met schoonmaakazijn. 

- Biedt regelmatig water aan om de mond te spoelen.

Als het gebit gezond is dan is de volgende stap om te zoeken naar eten dat geschikt is voor mensen met dementie die moeite met eten hebben. 

Eten wordt geweigerd 

Mensen met dementie kunnen om verschillende redenen eten weigeren:

- Het gebit doet pijn. 

- Eten en drinken wordt door de ziekte vergeten. 

- Bestek wordt niet meer herkent.

- De persoon met dementie is vergeten hoe hij/zij moet eten. 

- Minder trek door leeftijd, minder bewegen, lage verbranding.

- Géén herkenning van hongergevoel.

- Medicatie die van invloed is op eetlust. 

- De persoon met dementie ruikt en/of proeft het eten niet meer.

Tips om mensen met dementie te stimuleren om te eten 

- Voorkom afleiding: Eet met elkaar op rustige momenten zonder afleiding van b.v. televisie, radio of activiteiten rondom de maaltijd. 

- Dek de tafel op een simpele manier: Zet niet teveel spullen op tafel, bord, glas drinken en te gebruiken bestek is voldoende.  Zorg ervoor dat het servies herkenbaar is. Zet geen witte borden op een wit tafelkleed, maar zorg voor contrasterende kleuren. 

Gebruik geen kleden, placemats of servies met patronen. Dat kan eten minder makkelijk herkenbaar maken. 

- Biedt een soort eten per keer aan: Als teveel verschillend eten op het bord voor verwarring zorgt, biedt het dan een voor een aan. Door elkaar mengen kan ook, maar zorg er dan wel voor dat het niet te fijn is zodat de persoon met dementie wel moet kauwen. 

- Wees flexibel in het aanbod: Het kan zijn dat de persoon met dementie iets niet meer wil eten wat hij/zij voorheen heel lekker vond. Biedt dat dan niet meer aan en probeer uit te vinden wat nog lekker gevonden wordt door verschillende dingen aan te bieden (niet allemaal tegelijk). 

- Neem de tijd: Geef de persoon met dementie alle tijd om te eten. Warm het eten evt. tussendoor op in de magnetron of gebruik een speciaal bord waarin eten warm blijft. 

- Eet samen: Zien eten doet eten. Eet met elkaar en neem zelf ook de tijd om te eten. 

- Biedt hulp met het bestek: Als de persoon met dementie het bestek niet meer herkent doe dan de vork of lepel in diens hand en maak samen de beweging naar de mond. Na een paar keer neemt de persoon met dementie de handeling over. 

- Fingerfood: Als eten met bestek helemaal niet meer lukt, biedt dan eten aan dat met de vingers gegeten kan worden. Grove zachte stukjes groente, aardappel en vlees. Op internet zijn recepten te vinden van fingerfood. Zoek via de zoekmachine en kies een gewenst recept uit.

-Zet tussendoor eten binnen handbereik: Zet schaaltjes gevuld met makkelijke hapjes binnen handbereik. B.v. schaaltjes of bordjes met stukjes kaas, worst, fruit e.d. Kies voor eten dat makkelijk met de handen te pakken is.

Energierijke voeding 

Biedt energierijke voeding aan en kies niet te snel voor mager eten. Alleen als de persoon met dementie overgewicht heeft is het belangrijk om op de calorieën te letten, maar meestal gaat het juist om mensen met dementie die door slecht eten afvallen. 

Natuurlijk is het belangrijk om binnen de marge van gezond eten te blijven, overdaad schaadt.

- Gebruik roomboter op brood en bij de maaltijd.

- Kies voor volle melk, yoghurt, kwart e.d. 

- Thee en koffie met suiker. 

- Biedt energierijke tussendoortjes aan. 

- Kies voor vette vissoorten zoals haring, makreel, paling, zalm.

- Kies voor vette vleessoorten zoals speklap, worst, slavink, varkensgehakt.

Maak tot slot geen probleem van het eten maar wees flexibel en houdt niet vast aan strenge vaste tijden om te eten. Biedt eten op een later tijdstip aan als het rond etenstijd niet lukt.

Als het echt niet lukt met eten bezoek dan een huisarts of een diëtiste en laat u informeren over de mogelijkheid van kant en klare drinkvoeding. Dat zijn kleine flesjes met drinken waar alle benodigde proteïnen, vitaminen en mineralen in zitten.


Monika Eberhart 

photo credit: davidmulder61 285/365 via photopin (license)

photo credit: amishsteve Dad via photopin (license)

Dementie, praat er gewoon over.

Als een patiënt longkanker heeft dan praat je met die patiënt uitgebreid over diens ziekte. Over de beleving, de gevolgen, de klachten, de impact die het heeft op iemands leven. De patiënt wil vooral zelf alles horen en wil gehoord worden.

Dit werkt anders bij patiënten met dementie. Dan praten we vooral met de naasten over de ziekte en de gevolgen ervan. De persoon zelf wordt er nauwelijks tot niet bij betrokken, vooral als de ziekte begint te vorderen. In de beginfase is het nog wel bespreekbaar, maar daarna wordt het lastiger.

Praat erover, gewoon doen! 

Ik werk zelf al ruim 20 jaar met mensen met dementie, ik heb ze in alle mogelijke fases meegemaakt.
Het belangrijkste dat ik heb geleerd dat je het onderwerp bespreekbaar moet maken. Uiteraard wel op een niveau dat begrijpelijk is voor de persoon met dementie en op voorwaarde dat de ander erover wil praten. Dit kun je achterhalen door er vragen over te stellen, aan de antwoorden merk je snel genoeg of iemand het erover wil hebben of niet.

Vorige week zat ik in de tuin op een bankje in het zonnetje samen met een dame van 69 jaar met gevorderde dementie. Ik noem haar hier maar even Mevr. Groenhuizen.

We zitten te genieten van de lentezon die op onze gezichten schijnt. Mevr. Groenhuizen kijkt me ontspannen aan en zegt: "Lekker die zon, ik wou dat het elke dag zo was" Ik kijk haar begrijpend aan aan knik.
We doen allebei onze ogen dicht en laten de warmte toe op onze gezichten. Even staat de wereld stil. 
Dan opeens uit het niets hoor ik haar zeggen:     - " Alles is nu anders"
- "Hoe bedoelt u?"
- "Nou anders, alles is anders" 
- "Wat is anders?"
-" Alles, zo had ik het niet gewild" 
-" Is uw leven anders dan u wilde"
-" Ja, precies. Mijn leven is anders. Niets kan meer" 
-" Waarom kan niets meer?"
-" In mijn hoofd, in mijn hoofd kan niets meer" 
-" Is er iets met uw hoofd, bent u ziek?"
-" Ja, ziek. Mijn hoofd is ziek. Ik heb, hoe heet dat ook alweer? Die ziekte?"
-" Heeft u misschien Alzheimer?"
-" Ja, dat. Afschuwelijk. Niets is meer hetzelfde en voor hem is het nog erger dan voor mij hoor! "
-" Wat voelde u toen u hoorde dat u Alzheimer heeft?"
-" Ik was boos, ik was boos op mezelf dat ik het kreeg, we hadden nog zoveel plannen en nu kan niets meer. Mijn man snapt het niet en ik ben niet aardig tegen hem" 
-" Wat doet u als u niet aardig bent tegen hem?"
-" Dan schreeuw ik tegen hem en soms wil ik hem slaan. Alles is anders en niets wordt meer hetzelfde"
-" Ik begrijp u. U kunt er niets aan doen, het is de ziekte in uw hoofd die ervoor zorgt dat u zich anders gedraagt en dat u dingen vergeet. Ik denk dat uw man dat wel begrijpt. Hij weet dat u er niets aan kunt doen. Ik vind het heel erg voor u dat u dit mee moet maken". 

Aan haar lichaamstaal kan ik zien dat ze het prettig vindt om over haar ziekte te praten. Het lijkt erop dat ze ich begrepen voelt. Het maakt dan ook niet uit dat ze even later begint te vertellen over haar kleindochter die zo heerlijk brutaal is. En het maakt al helemaal niet uit dat ze het verhaal over haar brutale kleindochter even later minstens vijf keer opnieuw vertelt. Ze lijkt zich prettig te voelen nu ze haar verhaal over haar ziekte heeft kunnen delen. 

Als we even later het bankje verlaten om nog even door de tuin te wandelen zegt ze:" Niets is meer hetzelfde, alles is nu anders........." 

Mevr. Groenhuizen is 69 jaar en heeft Alzheimer, ze praat er graag over. Ik luister met liefde naar haar. Luisteren is soms genoeg. 

Monika Eberhart

photo credit: MossyBench via photopin (license)

Ik ga op bezoek bij oma en neem mee........mijn smartphone

Sinds de introductie van de mobiele telefoon is er veel veranderd in de manier waarop we met elkaar omgaan. Toen de smartphone geïntroduceerd werd was er geen houden meer aan, bijna iedereen op de wereld heeft er een. 
De smartphone is een verrijking als het gaat om snelle communicatie en 24 uur per dag bereikbaar zijn, maar het is een verarming als het gaat om het echte contact met de mensen om je heen, met de mensen waar je van houdt. 


Voor ouderen met dementie, de oudere ouderen, is de mobiele telefoon een vreemd apparaat. De hechte band tussen mens en mobieltje kun je aan een oudere met dementie niet uitleggen.

Toen de ouderen van nu jong waren zag de telefoon er  heel anders uit dan nu. Het had een draaischijf, zat met een snoer vast aan de muur en je moest een vrij grote hoorn aan je oor houden om te luisteren en te praten. Dit is dan ook het type telefoon dat ouderen met dementie herkennen als een telefoon.
Het deel van de hersenen waarin we nieuwe dingen opslaan wordt door dementie beschadigd. Hierdoor kunnen mensen met dementie geen nieuwe beelden opslaan, maar de beelden die er al waren bestaan nog wel. Met andere woorden: laat een ouderwetse telefoon aan iemand met dementie zien en deze zal herkend worden, laat een moderne smartphone zien en de persoon met dementie zal niet weten wat het is.

Dit alles ter introductie van het verhaal over Simone die op bezoek gaat bij haar oma.


Simone is een leuke, gezellige, moderne meid van 21 jaar. Ze woont samen met haar moeder en twee  jongere zusjes in een flat in Amsterdam. 
Simones oma is 79 en heeft sinds 6 jaar dementie. Oma woont nog zelfstandig en een oud huis aan de Jordaan. Oma krijgt veel hulp van haar buren en haar dochter komt elke dag bij haar op bezoek. Ook de thuiszorg is ingezet om oma te helpen met wassen, aankleden en eten. De thuiszorg komt drie keer per dag en helpt oma 's avonds ook om naar bed te gaan.

De oma van Simone slijt haar dagen in een comfortabele stoel in haar huisje. Ze zit bij het raam en lijkt te genieten van alles wat ze buiten ziet gebeuren. Haar dochter probeert zo vaak mogelijk een stukje met haar te wandelen en doet soms een spelletje met haar. Oma houdt van rummy cup, maar kan dit eigenlijk niet meer zo goed. Ze spelen dan een aangepaste versie, als oma het maar naar haar zin heeft. 

Simone gaat af en toe bij oma op bezoek. Omdat ze nog studeert en een bijbaan heeft kan ze niet vaak naar haar oma toe. 

Op een zondagmiddag stapt Simone op haar fiets en gaat richting oma, het is ongeveer 20 minuten fietsen. Bij elk stoplicht moet Simone even haar telefoon checken. Ze gaat binnenkort naar een festival met een paar vriendinnen en in de groepsapp is een discussie gaande over wie er dan moet rijden, want degene die rijdt moet dan de bob zijn en eigenlijk wil niemand de bob zijn want dan mag je niet drinken. 

Simone heeft de sleutel van oma's huis, zo hoeft oma niet op te staan om open te doen. 
Als Simone binnen komt zit oma in haar stoel een dutje te doen. Omdat ze vaak alleen is en geen prikkels krijgt valt ze vaak in slaap. Simone maakt haar zachtjes wakker en geeft haar een kus op haar wang. Oma kijkt haar aan en geeft een glimlach, ze houdt de hand van haar kleindochter even vast en heel even kijken ze elkaar aan. Ze houden van elkaar en de band die is opgebouwd lijkt er nog steeds te zijn. 
Simone gaat een potje thee zetten. Terwijl ze in de keuken wacht tot het water kookt kijkt ze op haar telefoon. Ze scrolt even door Facebook, Intagram en bekijkt Snapchat. Ze maakt tijdens het zetten van de thee een selfie en post deze op Snapchat. 

Oma is niet meer in staat om hele gesprekken te voeren. Ze komt meestal niet verder dan een paar woorden. Elke keer als Simone komt zegt oma: " Leuk! samen thee drinken, leuk! ". Veel verder dan dat komt het eigenlijk niet. De dementie heeft ook haar spraak aangetast. 
Simone weet zelf niet zo goed wat ze tegen oma moet zeggen omdat oma geen antwoord geeft. Ze vindt het moeilijk om een gesprek te voeren met oma. 
Ze drinken samen thee en eten mariakaakjes, net als vroeger toen Simone klein was. 

Terwijl oma haar thee drinkt kijkt Simone op haar telefoon. De reacties op haar Snapchat selfie zijn hilarisch, ze had dan ook haar best gedaan om een gek gezicht te trekken op de foto. Er komen een aantal onovertreffelijke foto's van anderen binnen. 
Op Facebook ziet ze dat haar klasgenootje Patricia van vroeger net op Aruba is aangekomen om te genieten van haar welverdiende vakantie. Patricia heeft ze in groep acht voor het laatst gezien. Ze klikt op "like". Dat vergroot de kans dat Patricia haar statussen ook gaat "liken". 
De discussie over wie de bob zal zijn is nog niet afgelopen, Simone bedenkt dat ze het dan maar zelf moet doen om maar een einde aan de ellenlange discussie te maken. 

- " Leuk, samen thee drinken, leuk!" 
- " Ja gezellig he? oma" Simone kijkt verder in haar scherm. Ze heeft al een paar uur niets op Instagram gepost. 
Simone gaat naast haar oma zitten en maakt een selfie van hun samen. De eerste 13 zijn mislukt, maar nummer 14 is geschikt voor Instagram en Facebook. 
Ze gaat weer op de bank zitten, neemt een slok thee en gaat op haar gemak de foto bewerken zodat ze er opperbest op staat. 
- " Leuk, samen thee drinken, leuk!" hoort Simone haar oma in de verte zeggen. " hmmmm, oma". 
Na een kwartiertje knutselen is de foto geschikt om te posten. Nu nog een leuke tekst eronder : Gezellig samen met de allerliefste oma aan de thee. .........Upload...........
Uw foto is geupload. Nog even vanuit Instagram delen op Facebook en klaar! 

Dan komt er een whatsapp binnen van haar vriendin Jennifer:

- Ga je mee naar de film?
- Welke?
- Hunger Games, draait net!
- Ja, vet, cool! Ik kom eraan. 
- xxx
- xxx

Simone schiet in haar jas, zet de kopjes weg en geeft haar oma een dikke kus en een stevige knuffel. 
- " Dag oma, ik moet gaan" Love you! 
- " Leuk, samen thee drinken, leuk!
- " Tot de volgende keer oma, het was heel gezellig"
- " Dag meisje "

Bovenstaand verhaal schetst een situatie die niet ondenkbaar is.

Wat ik hiermee duidelijk wil maken is dat het heel belangrijk is dat als je bezoek gaat bij iemand met dementie dat je dan bereid moet zijn om er de volle aandacht aan te geven. Niet alleen bij mensen met dementie, maar in het algemeen in contact met mensen die je fysiek om je heen hebt.

De smartphone is een verrijking en een mooie uitvinding. Simone heeft er tijdens het bezoek aan haar oma veel plezier aan beleefd.
De oma van Simone is met een ontevreden gevoel achter gebleven. Ze heeft bezoek gehad van haar oudste kleindochter, maar toch ook weer niet.

De oma van Simone beleefd de wereld vanuit emotie. Ze is niet meer in staat om tegen haar kleindochter te zeggen dat ze de telefoon weg moet leggen, maar ze voelt wel dat er geen aandacht voor haar is. Ze voelt zich tijdens het bezoek van Simone net zo alleen als al  in die uren waarop ze werkelijk alleen is.

De selfie van Simone is prachtig geworden en heeft 116 likes gekregen en 62 commentaren. Simone krijgt veel bewondering voor de aandacht die ze aan haar oma geeft.

De moraal van dit verhaal?

Leg de smartphone weg als je echte aandacht wilt krijgen en geven. Anno 2016 is dat niet omdat het kan maar omdat het moet.
Hopelijk is het op een dag vanzelfsprekend dat we de smartphone wegleggen en dan niet omdat het moet maar omdat het kan!

Monika Eberhart

Note: Bovenstaand verhaal is verzonnen en geheel geschreven op persoonlijke titel en vanuit eigen visie en beleving. 

Wel of geen haldol

Mensen met dementie kunnen gedragsproblemen hebben. Soms is het nodig om rustgevende medicatie te geven. Is dat zo? Is dat echt nodig?


Wel of geen haldol?

Ik weet het......ik ga me nu op gevaarlijk gebied begeven! Laat ik me dan maar meteen indekken door duidelijk te maken dat ik hier uit eigen ervaring schrijf en niet omdat ik verstand heb over het wel of niet toedienen van medicatie. Wat doet haldol met de medemens met dementie? welke veranderingen brengt het teweeg?

Op de volgende website is te lezen wat Haldol is en voor wie het bedoeld is: Apotheek.nl


Bij ons op het dagactiviteitencentrum

Ik werk op een dagverzorging voor mensen met gevorderde dementie, de meeste cliënten hebben de diagnose Alzheimer. Het gebruik van medicatie is wisselend.

We hadden een cliënt,  een vrolijke,gezellige maar zeer onrustige man. Vooral in de loop van de middag slaat de onrust in grote mate toen. Hij wil dan weg, naar huis, en gaat rondlopen en claimen. Dhr. heeft nog maar weinig begrip en heeft weinig tot geen verbale vaardigheid meer. Als hij iets wil vertellen is hij niet meer in staat de zin af te maken. Als ik in zijn ogen kijk zie ik de wanhoop en grote vraagtekens, hij weet het niet meer.......hij kan het niet meer. Als ik dan vraag of zijn hoofd hem in de steek laat kijkt hij me droevig aan en zegt: Ja.

Ondanks zijn verwardheid is Dhr. (zij het met moeite) te stimuleren om mee te doen aan sjoelen, wandelen, kegelen, knippen, benoemen van spreuken en gezegdes, liedjes zingen. Het is ook nog mogelijk om hem aan het lachen te krijgen en met grapjes van zijn verwardheid af te leiden.
Naarmate het ziektebeeld vordert wordt de verwardheid alsmaar groter en groter. Thuis, in zijn eigen vertrouwde omgeving, is Dhr. nog onrustiger dan bij ons op de dagverzorging. Zijn partner kan de zorg daarom niet meer aan en er wordt besloten over te stappen om medicatie. De keuze valt op Haldol.
De eerste paar dagen is er nog niet veel verschil te zien, maar langzaam aan wordt Dhr. steeds rustiger. Voor ons scheelt dat een hoop tijd en energie wat betreft de zorg voor Dhr., dat is mooi meegenomen. Mooie oplossing zou je denken......

De gevolgen


Ik ga niet zeggen dat het geen goede zaak is iemand Haldol te geven, ik ben geen arts en kan onmogelijk een diagnose stellen. Ik kan alleen aangeven wat voor veranderingen ik zie en voel, gewoon als zorg biedende medemens.
Naarmate de weken voorbij gaan wordt Dhr. X steeds depressiever, droeviger en passiever. Hij valt regelmatig in slaap in zijn stoel, laat zijn koffie staan, eet met zin mes i.p.v. zijn vork.
Het is niet meer mogelijk om Dhr. tot enige activiteit te stimuleren, alleen met bewegen doet hij nog mee, het is net of hij dan een opleving heeft.
Soms begint hij opeens te huilen, zomaar uit het niets komen de tranen en kijkt hij me wanhopig aan, maar ik heb ook geen antwoord op zijn niet gestelde vragen.
Ik voel mijn hart in elkaar krimpen als ik naar hem kijk, doe mijn best om hem op te vrolijken maar hij kijkt me vragend aan en begrijpt mijn grap niet meer.
Een lege blik kijkt nergens naar. Als we een film opzetten komt het niet binnen, hij staart voor zich uit, staat op en gaat weer zitten. Ik weet het niet meer.......ik weet het niet meer, zegt hij terwijl hij om zich heen kijkt.
Het onrustige gedrag is verdoofd, maar het lijkt erop dat hiermee ook een deel van de persoon zelf verdoofd is. Interactie wordt steeds moeilijker, vragen die hem gesteld worden door mede bezoekers begrijpt hij niet meer, dit zorgt soms voor onbegrip naar hem toe.
Ik zie duidelijk verandering tussen de tijd voor de haldol en de tijd nu tijdens de haldol, maar ik weet niet of het beter is om het niet meer te geven. Een rustige situatie voor het thuisfront is natuurlijk ook fijn, maar ik vraag me af of er ook middelen zijn met minder bijwerkingen zodat het deel van de persoon die hij was nog een tijdje langer intact kan blijven.
Ik begrijp heel goed dat het zo beter is voor zijn naasten, maar wat blijft er over van de mens zelf?, het voelt alsof het ziekteproces versneld wordt en daarmee de afstand naar het einde dichterbij is gekomen.

Ik pleit er in ieder geval voor om bij het voorschrijven van medicatie als haldol goed stil te staan bij het individu en de voor een nadelen goed naast elkaar te leggen.

Monika Eberhart

Update 7 februari 2016

Ingezonden verhaal van een mantelzorger wiens vader Haldol voorgeschreven kreeg

Ik weet het is een lang verhaal, maar ook het laatste bericht over mijn vader. 

Helaas is hij op maandag 1 februari gestorven. Hij wilde niet meer omdat zijn lichaam te ver was afgezwakt. 

De Haldol heeft hem kapot gemaakt. Daarom, nogmaals,  pas op je geliefde op als je hoort dat ze Haldol toedienen. 

De Haldol bijwerking is dat je een aversie tegen eten hebt, daarom weigerde mijn vader te eten en zo kilo' s is afgevallen. Haldol maakte een zombie van hem. Eerst begrepen wij, zijn kinderen, niet wat  er precies met hem aan de hand was. Ik wist wel dat het niet goed met hem was. 

Ik ging weken lang iedere dag naar hem toe om hem in de gaten te houden en erachter te komen wat er met Pa aan de hand was. Ik wees de verpleging er iedere keer weer op dat het niet goed voor hem is om als  een zombie door het leven te gaan  in die laatste jaren die hij nog voor zich had. Hij wilde zo graag de 100 halen. Maar de verpleging kon hier niets tegen doen als de arts de opdracht geeft door te gaan met Haldol 2 x Per dag toedienen. 

Pas toen een van de verzorgers mij verklapte over de bijwerking van Haldol, toen schrok ik hevig. Heb een gesprek met de Arts erbij gevraagd om het onmiddellijk te laten stoppen. Maar dat was door mij niet mogelijk, omdat ik helaas niet de eerste contactpersoon ben, dan heb je namelijk geen recht tot spreken en beslissen. Helaas ging die ermee door. Ik was tot wanhoop en dacht, zien die dan niet dat mijn vader te veel afzwakt door dat hij niet eet.? En niet omdat hij niet wil eten, maar omdat die Haldol dit tegen werkt. Zoals het er toen duidelijk uitzag was mijn arme vader tegen zijn wil in aan het uithongeren. Het was nog maar vel over bot. De schatting van zijn gewicht was tussen 32 en 35 kg.

Opeens werden wij gebeld door de arts mijn vader had waarschijnlijk longontsteking erbij gekregen het zag er niet best uit. De arts is met alle medicamenten gestopt omdat het volgens haar geen zin meer had. Dus ook de Haldol. Ook zij verwachtte dat hij de ochtend niet meer zou halen.

Toen we allemaal om zijn bed stonden om hem waarschijnlijk voor het laatst te bezoeken, had ik verdriet dat het zo met hem af zou lopen. Dat had hij niet verdient. Pa is altijd tegen medicijnen geweest, zijn leven lang. Hij is niet voor niets 98 jaar geworden. Maar nu heeft hij dementie en is hij zijn rechten kwijt hem afgenomen en heeft hij geen eigen inbreng meer waar het om zijn leven gaat. Dementie ontneemt hem ook nog zijn gedachten en vrije wil. En de arts beslist over zijn welzijn. Is dat wel zo? Ik had hier mijn grote twijfels over uitgesproken. Ik heb mij moeite gedaan om andere verzorgers er steeds weer op te wijzen dat het zo niet kan om iemand een zombie te maken is geen waardig leven meer.

Bedroeft en met zorgen over pa gingen wij die avond naar huis om de nacht en de ochtend af te wachten, wat zal het ons brengen en hoe zou het met pa zijn. Wij waren eigenlijk voorbereid op het ergste. Ik was gevraagd geworden om vroeg in de ochtend naar pa te gaan kijken en mijn broer en zussen zo snel mogelijk te berichten.

Bij aankomst verwachtte ik het ergste, maar Pa zat tot mijn grote verbazing aan de keukentafel netjes te eten. Hé? Hoe kan dit? Verbaast als ik was vroeg ik aan de verzorgers,” wat is aan de hand?” Pa was vanochtend wakker geworden en had om eten gevraagd en hij wilde zijn bed uit.

Geweldig om te zien natuurlijk belde ik meteen de rest van de familie die zaten al in spanning te wachten op mijn telefoontje. 

Die dagen erna is mijn vader blijven eten. Hij deed zijn best om weer op krachten te komen. Wij hebben ervoor gezorgd dat onze vader toch nog naar zijn geliefde plaats Valkenburg over geplaatst kon worden in het mooie verzorgingshuis Valkenheim. Weg van het verzorgingshuis waar wij slechte herinneringen hebben en geen vertrouwen meer hadden in de goede zorg.

Daar is hij precies 3 weken in Valkenheim geweest in het begin kreeg ook hij een terugslag omdat dementie dit met je doet. Maar wij hadden goede hoop dat het vanaf nu allemaal goed zou komen, dat pa alleen nog hoefde te wennen en daar hebben ze zo' n 6 a 8 weken voor nodig werd ons verteld.

Pa deed het eigenlijk goed ondanks alles. Maar het te verzwakte lichaam heeft hem niet langer meer in leven kunnen houden. Toen de leiding van Valkenheim ons waarschuwde dat pa 2 dagen niet meer wilde eten en drinken was het einde zoek. Toen wij allemaal om hem heen stonden op zijn kamer is hij op maandag 1 februari van ons heen gegaan.

Ik heb er vrede mee omdat hij toch niet beter werd en zijn geheugen hem steeds meer in de steek zou laten. Zijn gevecht met het verzwakte lichaam is nu afgelopen. Dit is nu ook mijn laatste bericht aan jullie over mijn vader. Neem de Haldol serieus als uw geliefde hiermee te maken krijgen. Voor mij is ook belangrijk een waarschuwing over Haldol bij jullie achter te laten. 

Dag pap kom tot rust.

Lieky van der Velden